Valentyn se Reisjoernaal van die 1705 Uitreis op die Hof van Ilpendam

Vanaf Grobler
Spring na: navigasie, soek

Inleiding[wysig]

Die seil-instruksies van om en by 1670, INSTRUCTIE Om in May-tijd Uyt Nederland na Java te Zeylen, het nie baie detail bevat nie en begin byvoorbeeld met: "Eerstelijk, dat ſy het Canaal gepaſſeert zijnde".

Voorblad van INSTRUCTIE, Om in May-tijd Uyt Nederland na Java te Zeylen, van circa 1670


Die seil-instruksies is gedurigdeur opgedateer met meer detail en ek het die instruksies van 1783, ZEILAGE-ORDRE OM TEN ALLEN TYDE VAN NEDERLAND OVER KAAP DE GOEDE HOOP NAAR STRAAT SUNDA TE ZEILEN gebruik om dele van die reis te herkonstrueer, omrede die verwysingspunte in Valentyn se reisjoernaal baie goed ooreenstem met die van die 1783 seil-instruksies. Hierdie seil-instruksies is die dokumentasie van die kumulatiewe ondervinding wat al opgedoen is sedert die 1500’s, en die seeroete na die Ooste het nie verander gedurende die 17de en 18de eeue nie, aangesien daar net seilskepe in gebruik was, wat noodwendig afhanklik was van heersende windrigtings. (Dié roete het eers verander nadat stoom-aangedrewe skepe begin vaar het tydens die Industriële Revolusie). So, alhoewel die 1783 seil-instruksies eers na 1705 tot stand gekom het, is ek van mening dat dit steeds die seeroete van 1705 reflekteer.

Voorblad van ZEILAGE-ORDRE OM TEN ALLEN TYDE VAN NEDERLAND OVER KAAP DE GOEDE HOOP NAAR STRAAT SUNDA TE ZEILEN, circa 1783

Sien Seilkuns en Navigasie in die Agtiende Eeu vir verdere agtergrond wat betrekking het op die joernaalinskrywings.

Van Texel na die Hoofde[wysig]

Seilinstruksies[wysig]

Volgens die seil instruksies om van Texel na die Hoofde (ingang van Engelse kanaal) te seil; moes hulle sodra die oop see bereik is, 5 tot 6 myl WSW seil en daarna SW tot hulle oos van die Land van Schouwen kom. Van hier af moes ‘n meer suidelike koers ingeslaan word om die Fals (Falls op die kaart) en Gom (Godwin Sands op die kaart) sandbanke te vermy. Verby die Fals – met ‘n noordewind – moes hulle dan WSW hou om die kanaal binne te vaar tussen die Gunemans (Gunman op die kaart) sandbank deur en die Engelse kus, soos aangedui deur die blou roetes op die kaarte hieronder. Die Hof van Ilpendam se roete word in rooi aangedui op die kaarte hieronder.

Reis van 10 tot 13 Mei 1705[wysig]

Roetekaart[wysig]

Die roete volgens die seilinstruksies is in blou. Die roete gevolg deur die Hof van Ilpendam is in rooi.


12204005-12 Mei.jpg


Joernaal[wysig]

Nederlands Afrikaans
Image081.jpg Uit- en Tuis-Reise van Ds. FRANÇOIS VALENTYN, A.D. 1705, gedoen as predikant na Oos-Indië met die skip die Hof van Ulpendam[Notas 1] van die Kamer Amsterdam.
Image082.jpg Op 10 Mei A.D. 1705, die oggend het ons met die skip die Hof van Ulpendam[Notas 1](‘n skip van 145 voet, voorsien van 36 kanonne, 8 klein kanonne, en 220 manskappe waaronder 88 soldate)[Notas 2] van die Kamer Amsterdam uit Texel geseil.
Image083.jpg Ek is aan boord as predikant, by my is my vrou, Cornelia Snaats, 5 kinders, ‘n nefie (wie se onkostes ek moet betaal ofskoon hy tot my huisgesin behoort) en juffrou Aletta Bek[Notas 3] (vir wie ek gesorg het, wat verniet oorgaan, aangesien daar tyd was, om dit in die vergadering van die Here Sewentien te versoek, maar nie vir my nefie, Simon de Brievings, ‘n kaptein se seun, as gevolg van sy laat aankoms hier uit Indië kon dit nie geskied nie) as ‘n diensmeisie. Die voorgenoemde juffrou gaan onder my beskerming oor na haar broer, predikant op Stellenbosch[Notas 4].
Image084.jpg Die Kaptein, wat gesag voer aan boord, was David Codde, ‘n man, sorgvry, ‘n goeie seeman, as hy nugter was, en deur en deur goed, maar ek wens hy kon meer erns en ordelikheid in homself gesien het, aangesien hy vrylik tot drank geneig was, het dit my dikwels vir ons bekommerd gemaak, alhoewel dit op hom baie min effek gehad het, soos ek in sommige voorvalle gesien het.
Image085.jpg Die Opper-Stuurman was Joost Vendevogel, ‘n bekwame seeman, alhoewel hy nog nie na Oos-Indië gewees het nie, aangesien hy toe nog ‘n jong man was, maar andersins was hy pligsgetrou en onvermoeibaar; maar ons Onder-Stuurman , Jan Struys, was, ofskoon hy meermale in Indië gewees het, ‘n baie slegte Stuurman, wat ons op ‘n sekere nag, sou ek nie die Opper-Stuurman tydig gewaarsku het nie, in groot gevaar sou gebring het, om in die Vlaamse Banke[Notas 5], sou die Opper-Stuurman dit nie belet het nie, vas te val.
Image086a.jpg Ons Derde-Waak, Ulrich[Notas 6] ...... genaamd, was ‘n aangename jong man; dog baie jonk, en sonder ervaring, en behalwe dat hy nooit in Indië was nie; verbaas was, dat mens so mooi skip met so veel siele en goedere aan so weinig bekwame persone sou toevertrou, en oorsee stuur; want sou die Opper-Stuurman iets oorkom, sou ons in die drie ander hoofde van seilvaart nie veel gehad het nie.
Image088.jpg Die Onder-Koopman, wat as seur of boekhouer van ons skip meereis, was Jacobus Valentyn, seun van dié Valentyn, wat met die oorname van Tayouan[Notas 7] deur Conxinja [Notas 8]na China ontvoer is, en baie jare daar gevange gehou is, wie se oupa ook landdros was in Tayouan.
Image089.jpg Die Kommandeur van die soldate was Paulus Donker, van Gouda, en die Opper-Wondheler, Barend Warning.
Image090.jpg Ons seil uit met ‘n vloot van 9 Oos-Indiese [Notas 9]en 15 oorlogskepe van die Land [Notas 10], waaroor die Admiraal Van Almonde in bevel was, en ons tot by die Straat van Gibraltar sou begelei, en ons Admiraal was die Heer Samuel Timmerman, wat op die skip Vrijburg, waarop Ditlof Croes die kaptein was, ook as Raad van Justisie dien. Ook was daar ‘n mooi getal Curaçau- en Guinese-vaarders, wat met ons geseil het.
Image091.jpg Die ganse Sondag nag, en die 11de, dryf ons, drie myl van die kus af, teen die kus af, en op die 12de was ons teen 10 uur 3 myl[Notas 11] van ‘s Gravezande, wat se toring[Notas 12] ons suidwes ten suide peil[Notas 13], nadat ons die vorige aand voor Schevelingen verby was.
Image093.jpg Ons tel toe 81 skepe in die vaarwater, en sien twee skepe digby aan ons, wat Engelse vlae wys, maar wat ons vir Frans aangesien het; een met 18 en die ander met 24 kanonne; van welke een van hulle die nag vlak voor ons boeg kom, in welke nag ons ‘n anker verloor het tussen twaalf en een uur.

Reis van 16 Mei tot 23 Mei 1705[wysig]

Roetekaarte[wysig]

12204005 21 Mei.jpg
12204005 - 23 Mei.jpg

Reisjoernaal[wysig]

Nederlands Afrikaans
Image1415.jpg Op die oggend van die 13de Mei 1705, in die tweede glas van die honde-wag [Notas 14]was ons in die uiterste verleentheid deur ‘n alarm wat gemaak is oor ‘n skip, wat lyk of dit vlak teen ons boeg gaan aandryf, aldus ons meen, dat hy van sy anker gaande geraak het; en terwyl ons sien, dat hy nog aanhou na ons, en nie na ons geskreeu, hou weg, hou weg, luister nie, so ons vuur op hom, waarop hy gou, saam met sy makker wat agter hom was, van ons weghou.
Image096.jpg Ons wou eers ons anker laat gaan, maar hou dit toe nog, alhoewel later verneem ons dat dit by die skag afgebreek het en dat derhalwe was dit nie die vorige skip nie, maar ons skip wat sonder ons wete aan die dryf was, en wat van sy anker af was.
Image098.jpg Ons het toe egter met groot gevaar aan onsself, en ook van al die ander skepe, geseil, aldus ons baie lanterns , deur die vloot gesien rondswaai het, ‘n teken, dat dit deur swaar weer, wat ons gekry het, ook aan die dryf geraak het.
Image099.jpg Die 16de Mei 1705 raak die Fluitjie die Lepelaar gaande, en kom vlak voor ons boeg; waar op ons in die sewende glas van die eerste wag[Notas 15] met ‘n swaar suidweste wind gaande raak, baie naby die Lepelaar kom, en baie groot gevaar lei van teen mekaar bots en versplinter raak, aldus die see rof was. Hulle gooi toe eerste die vasmeer-anker uit maar moes om die Lepelaar nie te raak nie, dit baie kort hou, waardeur ons skip wat op vreeslike deinings ry, afgryslik stamp.
Image100.jpg Op die 17de Mei 1705 in die sewende glas van die dag-waak[Notas 16], breek die vasmeer anker by albei arms, en twee voet van die skag verby, af.
Image101.jpg So ons het weer aangegaan, ‘n kans gevat en ons was gelukkig, deur die ankertou te laat gaan, meer ons met die daaglikse-anker vas op ‘n beter plek wat verder van die Lepelaar was.
Image102.jpg Op die dag en nag raak baie skepe gaande, a.g.v. baie sterk winde, alhoewel die weer andersins goed was.
Image103.jpg Teen die middag dryf een van die oorlogskepe geleidelik na ons toe, maar gaan teen die aand, toe die wind stil raak, weer weg van ons.
Image104.jpg Op die volgende dag, toe dit stiller word, versoek ons van Kaptein Croes ‘n ander anker, dog hy weier ons dit, wat ons, na ‘n krygsraad aan boord op die middag van 20 Mei 1705 kry ons ‘n anker van Nicolaas Schaft, Kaptein op die skip Brandenburg.
Image105.jpg Ons sien ook verskeie skepe van Helvoetsluys na ons toe kom, waaronder die Rotterdamse Oos-Indiese skip Ysselmonde, waarop N. Overraad die Kaptein was, ook die Wassenaar, ‘n nuwe skip van die Kamer Delft was onder lede.
Image106107.jpg Op die 21ste Mei 1705 raak ons, deur onversigtigheid van die Onder-Stuurman, in die middel van die nag byna van die skip af, en in 28 tot 30 vadem[Notas 17] water. Ook was hy wel ‘n uur (deur kwaai bevele aan die bemanning te gee) besig om die skip te draai; dit wou egter nie slaag nie, of, soos die Opper-Stuurman daarna gesê het, dit was onmoontlik om te geslaag het, ja dit was duisend teen een, dat ons nie 'n veel groter onheil op die Vlaamse banke het nie, aangesien ons daar digby was.
Image108.jpg Op die 23ste Mei 1705 se oggend in die tweede glas van die dag-wag[Notas 18], sien ons Engeland se Noord Voorland[Notas 19], gaan ons verby die Hoofde[Notas 20] in die begin van die voormiddagwag[Notas 21], sien ons Dover duidelik, aangesien ons maar skaars een myl van die kuslyn was, en met mooi weer gaan ons in die Kanaal in met ‘n noordoostelike en oostelike wind.

Van die Hoofde na die Sorlings (deur die Engelse Kanaal)[wysig]

Seilinstruksies[wysig]

Die seil-instruksies sê om van Dover suidwes-ten-suide te seil totdat Bevezier[Notas 22] in die noorde is, en dan wes-ten-suide te seil in die Kanaal af totdat die Sorlings[Notas 23] bereik word. Aangesien hierdie roete hulle sou bring tot 49° 36′ N suid van die Sorlings, en dit die presiese ligging is wat gemeld word in die reisjoernaal, neem ek aan dat hulle die roete volgens die seil-instruksies geseil het.

Reis van 24 Mei tot 28 Mei 1705[wysig]

Roetekaart[wysig]

12204004-Engelse Kanaal-klein.jpg


Reisjoernaal[wysig]

Nederlands Afrikaans
Image110.jpg Op die 24ste Mei 1705 bereik ons Bevezier, sien ons teen die middag die Eiland Wigt[Notas 24], wat ons geleidelik nader, dog teen die middag gaan lê die wind.

Die 25ste Mei 1705 bereik ons die Hoek van Portland; dog kry ons teen die aand stilte, blitse, donderslae, en swaar weer, wat op reën uitloop.

Die 26ste Mei 1705 kom ons voor die Hoek van Goudstaart[Notas 25], en op die middag naby die hawe van Plymouth.

Die 27ste Mei 1705 bereik ons die Sorlings, en kom in die namiddag op 49 grade, 36 minute.

Die 28ste bring 3 van ons oorlogskepe 4 Franse skepies in die vloot in.

Van die Sorlings na Madeira[wysig]

Reis van 27 Mei tot 16 Junie 1705[wysig]

Seilinstruksies[wysig]

Van Engelands-End of de Sorlings af, zullen Ul. trachten de koerssen Zuid-Weft aantestellen, tot op de breedte van 47: á 47 Graaden, en van daar Zuid-Zuidwest , om op die koers tusschen de 25 en 3o mylen beweften Caab Finisterre heen te loopen. En zullen dan van de 43 graden Noorder breete, en omtrent de 30 mylen buiten de Cabo Finisterre, met die zelfde koers van Zuid Zuid West, aangaan na Madera ofte Porto Santo

Roetekaart[wysig]

Sorlings na Madeira.jpg


Reisjoernaal[wysig]

Nederlands Afrikaans
Image111.jpg Die 29ste Mei 1705 het ons die ganse nag en dag ‘n halwe storm[Notas 26], en swaar deinings, en kry die nag ‘n oos-noordoos wind en ons raak weg van ons Land se skepe, wat ons eers die volgende dag weer gesien het, en van wie ons teen 3 uur in die namiddag, na beraming op 43 grade, van afskeid neem, seilende nou in plaas van suid, met ‘n suidwestelike koers, en met ‘n oos-noordoos wind
Image112.jpg Die eerste Junie het ons die wind baie sterk, bewolkte en stormagtige weer die ganse dag, sien ons drie Malefiete (sulke klein ongeluksvoëltjies)[Notas 27] en dieselfde dag val ‘n man oorboord, wat, na veel moeite, weer teruggegry word.
Image113.jpg Die 9de Junie was ons naby die Barlinges[Notas 28], kry die wind suidwes en noord, met ‘n suidelike koers.
Image114.jpg Die 13de Junie vuur die Wessel Arendszen, ‘n Curaqaovaarder, 3 skote af op 34 grade, 17 minute, noorderbreedte, maar ek weet nie waarom hy dit gedoen het nie.
Image116c.jpg Die 16de Junie sien ons ‘n bietjie na die middag, 8 myl van ons die Eiland Madeira, en Porto Santo, twee Vlaamse eilande, hoewel by sommige onder die Kanariese gereken.
Image116.jpg Ons verander hier ons suidelike koers met ‘n noord-ten-oostelike wind na die van suid-ten-weste, verstel die kompasse, en bevind ons dat Madeira op 32 en ‘n half grade lê.
Image117.jpg Ons het hier ‘n mooi wind, en heerlike vooruitgang en seil 30 tot 36 myl die dag.

Van Madeira na die Kaap Verdiese Eilande[wysig]

Reis van 16 Junie tot 27 Junie 1705[wysig]

Seilinstruksies[wysig]

By Madera gekomen zynde, zal men het zelve bewesten pasleeren, by toelaating der winden, en met een Zuiden ten Wosten koers bewesten de Canarische Eilanden heen loopen, daar men gemeenlyk de noord-ooft-passaat winden ontmoet, en voorts die koers van zuiden ten westen vervolgen, tot beooften de Zoute Eilanden, om zich aldaar, zulks noodig oordeelende, aan dezelve te verkennen wel verdacht zynde, dat hier de stroomen sterk om de west trekken

Met de Noord Oofter Passaat- winden van de Canarische Eilanden gaande na de Eilanden van Cabo Verde, of zogenaamde Zout Eilanden.

Roetekaart[wysig]

Madeira na Kanariese Eilande.jpg


Reisjoernaal[wysig]

Nederlands Afrikaans
Image118.jpg Op die 17de bereik ons 28 grade en 14 minute. Kry hier is die passaatwind, en ons het uitgevind dat ons in die dag 'n goeie weer gehad het, maar teen die aand het ons 'n lug vol wolke gehad. Ook neem vandag 'n Curaçao-vaarder afskeid van ons.
Image119.jpg Die 18de Junie 1705 seil ons 40 myl in een dag, maar kon geen hoogte kry nie, omdat ons te naby die son was.
Image120.jpg Die see was hier rof, en vol swaar deinings. Ook neem vandag die Wessel Arendszen afskeid van ons, en toe was daar nog met ons 9 Oos-Indiese vaarders, en 2 skepe, wat na Guinea op pad was, byeen, welke 2 laaste skepe ons die dag verlaat op 26 grade; wat die Rotterdammer[Notas 29] en Delvenaar[Notas 30] teen die middag ook gedoen, laat hulle vlae waai terwyl hulle 'n paar afskeidskote doen.
Image121.jpg Die 21ste Junie 1705 gaan ons oor die Kreefskeerkring, en ook die son, op 22 grade, besluit om tot by die Zoute Eilande by die vier fluyte te bly, synde toe nog saam met ons sewe skepe is.
Image122.jpg Die 22ste Junie 1705 verander ons, op die sein van die Admiraal, ons koers van suid ten weste na suid, en het daagliks kort heftige windvlae met stortreën, en swaar weer, kom die 24ste op 16 grade 58 minute en sien hier ‘n bezaantje, synde ‘n appelbloeisel zee-qual, teen die wind op drywe
Image123.jpg Ook het ons hier, as dit skielik stil word, ‘n rowwe deining op see, en swaer hitte ‘n paar dae aaneen.

Van die Kaap Verdiese Eilande na die Ewenaar[wysig]

Seilinstruksies[wysig]

Voorts zal men van de Eilanden van Cabo Verde, Zuiden ten Oosten of wel Zuiden (na dat dit by de bizondere Zeilagie ordre mogt worden gelaft) anzeilen, tot dat de variable winden bekomen worden, die na het einde van de N O. Pasfaat, in dezen tyd en in dezen vaarweg veeltyds door 't Noorden, naar 't Weften, en by 't naderen der Linie, tot Z W. en Z. ten W. fchieten, waar mede, wyl men dan Weft genoeg met de Zuiden koers bekomen heeft, om de ZO. kan worden geflevent, om dus door de variable winden tot op 3 a 2 graden N. breete te geraken, en daar de windbeoosten het Zuiden aantreffende met dezelve om de Z W. over wenden, om over dien boeg de middellyn te paffeeren

Die mees kritiese deel van die reis was tussen die Kaap Verdiese Eilande en die kruising van die Ewenaar. Skepe moes seil binne die grense van die lyne ABC en ED op die kaart hieronder om die ewenaar oor te steek tussen die punte C en D – verkieslik tussen die lengtegrade van 356 en 359 (gemeet relatief tot Tenerife). Indien hulle buite hierdie grense sou seil, was die kans baie goed dat hulle nie verder suid sou kon gaan nie aangesien ‘n skip wat aan die oostekant van ABC beweeg het meegesleur sou word en aan die kus van Guinea sou eindig, en ‘n skip wat wes van ED beweeg sou meegesleur word om aan die kus van Suriname te eindig. Dit sou die reis met etlike maande vertraag aangesien hulle eers sou moes terugseil na die Kaap Verdiese Eilande om weer die wind reg te kry om suid mee te vaar. Hierdie lyngrense is op die VOC kaarte aangedui en het bekend gestaan as die Wagenspoor.

Die reis is verder bemoeilik deur die feit dat hoe nader mens aand die ewenaar kom hoe minder wind is daar. Behalwe vir windstiltes (Eng. doldrums) kan die wind ook afwisselend uit enige rigting kom. Met die wind van voor moes die seilskepe hulle seile laat sak en anker gooi. Dit het gemaak vir baie stadige vordering, en dit boonop in tropiese weer wat baie warm en vogtig is.

Roetekaart[wysig]

Wagenspoor.jpg


Reisjoernaal[wysig]

Nederlands Afrikaans
Image124.jpg Op die 27ste Junie stel ons die koers suid-ten-ooste, synde die wind van noordwes is. Maar die 29ste Junie kry ons die wind van oos, en stel toe die koers suid-suidwes, synde redelik swak.
Image125.jpg Die 30ste Junie vermis ons die skepe Bergvliet en Rynenberg op 11 grade.
Image126.jpg Die eerste Julie verander, ons op ‘n sien van die Admiraal ons koers suidoos-ten-ooste, met ‘n westewind, wat na die suidweste draai met verskeie windvlae en reënbuie. Hier val weer ‘n man oorboord, maar word gered. Ook neem ons vêr voor kennis van weerlig en donderweer; maar gaan verby en nie deur dit nie
Image127.jpg Op 2 Julie raak ons Admiraal weg van ons af.
Image128.jpg Op 3 Julie was die koers suidoos, suidoos-ten-suide, en oos-suidoos met suide en suid-ten-weste wind, het ons ‘n rowwe see, en na raming was ons op 7 en ’n half grade noorderbreedte
Image129.jpg Op 4 Julie kry ons baie swaar reën, die gelyke wat ons nog nie gehad het nie. Ook is die see baie rof, en neem ons ‘n enkele weerlig waar, waarop ook swaarder weer en rowwer see volg, waardeur ons geweldig begin te stamp. Die oggend sien ons nog die Brandenburg, Abbekerk, en Driebergen, maar teen die namiddag sien ons geen een van ons makkers nie, en nou en dan kry ons swaar windvlae en reënbuie met ‘n suidoos-ten-oostelike en oos-suidoostelike koers, en met ‘n suide wind, wat baie skraal was, en alreeds baie sterk afgekoel, het die hitte hier baie gematig,
8 Julie 1705.jpg
Op 8 Julie kry ons swaar reën met windvlae en reënbuie uit die noorde, het ons koers suid ingestel; maar kort daarna ’n suide wind. In dieselfde windvlae en reënbuie val ‘n grasgroen sprinkaan, wel 40 tot 50 myle van die kus, op die voorste bo-dek, synde met die reënbui waarskynlik van die kus af meegevoer is.
12 Julie 1705.jpg
Ons het hier baie windvlae en reënbuie en baie rowwe seë, egter vind ons nou en dan ‘n vlieënde vis, dan ‘n Coret[Notas 31], of seekatte, op die hoogte van 6 grade, 34 minute; ook sien ons nou en dan hier Schaarvogels[Notas 32] en Dorados[Notas 33], van laasgenoemde het ons 13 en een Coretten gevang, het ons hier byna geen hitte, maar kry swaar reën, en verskeie windvlae en reënbuie met ‘n suide, suidweste, en suidsuidweste wind, en suidoostelike koers, ook gooi ons op 12 Julie grond uit[Notas 34].
Image130.jpg Op 16de Julie word ons bewus van ‘n skip in die verte, waarna ‘n swaar reën volg, na dit opgeklaar het en die einste skip naby ons kom en ‘n Engelse vlag toon; word alles op ons skip in rep en roer, aangesien die bemanning nie gereed was, om hier met ‘n vyand slaags te raak nie, en die wanorde onder al ons mense so groot, dat ons deur die skip, as dit ons sleg aangeraak het, ten eerste sou verower word, ofskoon hy veel kleiner as ons s’n was; want geen soldaat het ‘n patroon in sy geweer, al diegene wat blykbaar (leeg) ongewapen was, laasgenoemde deur die agterlosigheid van die Skeeps-Owerhede toegelaat, die te meer daarvoor behoort te gesorg het, aangesien die Here Bewindhebbers hulle, voordat ons weg is, wel ernstig aanbeveel het om daaraan aandag te gee, sodat dieselfde, wat die Skip Berkenrode (wat op 45 grade die jaar tevore geneem was) nie mag oorkom nie.
Image131.jpg Intussen kyk hierdie gas ons uit, terwyl hy meer na ons toe seil, deur hom nie ons vlag te wys nie hom in groot onsekerheid los. Egter begin hulle by ons duidelikheid van een of ander te maak, en alle jong vrouens word benede gestuur na die Konstabelskamer, of nog laer gestuur, maar ek bly bo by die Kaptein, van oordeel dat met aanmoediging van die bemanning die meeste diens sal doen.
Image132.jpg Die wind word uiteindelik goed, en nadat die skip ons van voor en agter wel te sien gehad het, gee hy vinnig pad weg van ons voor die wind, en toe eers wys ons Kaptein onder ‘n skoot sy vlag; maar die ander wys nie weer hulle vlae nie
Image133.jpg Daagliks het ons hier op 3 en 4 grade baie windvlae en reënbuie en rowwe seë met ‘n suidooste wind, en suidsuidwestelike koers, waarop ook die suidoostelike passaat begin optel het, maar dit was meestal in die wind (van voor af), alleen nou tot onse troos nou en dan enige Albacores[Notas 35], of ‘n vlieënde vis of Coret vang, sonder dat ons hier op 3 grade byna enige hitte ervaar.
25 Julie 1705.jpg
Die 25ste Julie raak ons suid van die ewenaar, met swaar deinings uit die suide, ‘nmooie vooruitgang en lekker koelte, met ‘n suidsuidooste en suid-ten-ooste koers, en ‘n oossuidoos wind, vang daagliks veel van die gemelde vis, wat ‘n groot verversing vir ons was.
Image134.jpg
Ons ontdek meer en meer op die reis, dat ons ‘n groot lek voor in die boeg het, wat op see nie herstel kon word nie, en wat die oorsaak was, dat ons bemanning in een glas[Notas 36], gedurende goeie weer, drie honderd, en, by onweer, wel 500 tot 600 pompslae moes gepomp het, so hulle het water hoor inloop, deur ‘n gat, waar mens (soos agterna geblyk het) wel ‘n arm in kon steek, en dit was onverskillig, om by die vernuwing van die onderlaag dit oop te gelaat het

Van die Ewenaar na die Kaap van Goede Hoop[wysig]

Seilinstruksies[wysig]

Wanneer men boven de Abrolhos gekomen is, by welke heden niet boven de 4 a 4: graaden Noordweftering word bevonden, dient men verdacht te zyn, dat men de Cours niet al te schielyk om de Ooft aanboegt, want men heeft de winden binnen de 32 graden Zuider breete vry variabel van 't Z. Ooft tot het N. N. Ooft. dies zoude het wel best zyn om fpoedig de Caab te bezylen het met een Z. Z. Oofte cours tot op 34 a 36 graden te laten doorstaan; daar men de Westelyke winden vry vast houd; waar mede men zeer fpoedig met een Oofte cours de Caab van Goede Hoop kan bezeilen, waar omtrent men verdacht kan zyn, dat de miswyzing by dezelve tuffchen de 19 en 20 graden Noordwestering

Roetekaart[wysig]

Kus van Brazil.jpg


Reisjoernaal[wysig]

Nederlands Afrikaans
31 Julie 1705.jpg
Die 31ste Julie sien ons by ‘n rowwe see ‘n stapelwolk, en ‘n wit voël, ook verstel ons, synde nou op 6 grade en 5 minute, die kompasse hier op 5 grade noordwestelike[Notas 37] afwyking.
Image135.jpg Op 3 Augustus het ons 'n paar Schaarvogels gehoor, en nou en dan ook 'n paar Malefiete[Notas 27].

Op 7 Augustus in die middag sien ons ‘n skip in die suide wat in ons rigting stuur, maar teen die aand was hy alreeds weg.

Op die 9 Augustus het Abraham Veldhoen gesterf, die eerste dood op ons reis.

10Aug1705.jpg
Op die 10de Augustus was die koers eers oos, dan weer suid-ten-weste met 'n oos- en suidoostewind, en ons het af en toe rowwe see gehad,

Na die oggend- en aand peilings, hier waargeneem, ontdek ons, dat ons veel meer oos is, as wat ons gegis het, en omtrent 45 myl bo die Abrolhos[Notas 38] Ook het ons hier die tweede dooie, naamlik Abbo de Vries[Notas 39].

Image136.jpg Ons sien hier nou en dan ‘n witte, dan weer nog 'n ander vreemde, en ook 'n paar kleurvolle voëls
15Aug1705.jpg
Op die 15de Augustus gaan ons snags verby die Eiland Ascension[Notas 40] omtrent 8 myl oos van ons. Nabygeleë is 4 rotse, wat lyk soos suikerbrode, wat 3 tot 4 myl weg is
Image137.jpg
Ons bevind daarna om op die suider breedte van 20 grade en 37 minute te wees, waar ons heelwat Noordkapers[Notas 41], wit en ander voëls, en Albucores[Notas 35] sien, van laasgenoemde ons het een gevang, dis 33 duim dik, en omtrent 5 voet lank. Ons het die voëls vir 'n paar dae gevolg. Ons het die wind hier oos en oos ten noorde met ‘n suid-suidoostelike en suid-ten-ooste koers, kry ons daagliks byna geen hitte; maar het nou en dan rowwe see, en merk hierop dat dit snags sterk dou.
23Aug1705.jpg
Die 23ste Augustus het weer ‘n dood[Notas 42], synde die derde, op 26 grade 24 minutes
Image138.jpg
Die 25ste Augustus het ons wit en gekleurde voëls waargeneem; hulle was nog nie die Kaapse bont duifies[Notas 43] nie; dit was ook ietwat koud hier. Ons het ook hier 'n noordewind gekry en die koers suidoos-ten-ooste gestel, met sterk vooruitgang, maar 'n baie ongemaklike nag.
Image140.jpg
Op 26 Augustus 1705 sien en vang ons die eerste Kaapse bont duifies, synde meeutjies, wat wit en bruin gekleurd is[Notas 43]. Ons seil met die Mars-seile[Notas 44] bo vandag 56 myle, en in lengte drie en ‘n halwe graad (elk 13 myle) af, waardeur ons, hoe mooi die vooruitgang was, ‘n baie ellendige nag gehad, Want in die vervolg het dit verskeie kere gebeur, hoe goed die wind ookal was vir ons, te sterk was, waarby ons daarna swaar reën kry, dat die wind stil raak maar die see kort daarna skielik ophef, waardeur ons skip gevaarlik eers begin te stamp, en dan te slinger; sodat ons op swaar weer en die sien van twee weershoofde, genoodsaak word om die roer vas te bind, en dit so geruime tyd te laat dryf; maar in the vierde glas van die eerste wag neem die weer af, en ons het bevind om op 31 grade en 56 minute suider breedte te wees, alwaar sien nou ook groot voëls met lewerkleurige vere, en Mallemokken[Notas 45], begin te verskyn.
Image141.jpg
Op die eerste van September het ons 'n slegte teenwind gekry, en hier by 34 grade en 24 minute skrikwekkende rowwe see, het ons baie Malefiete[Notas 27] gesien, die voorbode van 'n swaar storm, wat wel opgevolg het.
Image142.jpg
Op 3 September sien ons die eerste keer in 4 dae die son, seil met westewind na oos, en hier neem ons honderde van grys kleiner meeutjies, wat heel kleiner as die Kaapse duifies (wat soos duiwe lyk) waar.

Ons het dit soms so koud dat dit vir ons moeilik is, na raming, nog 250 myl van die Kaap die Goeie Hoop. Vandag het ons ons vierde dooie[Notas 46] gehad, 'n matroos, en ons raai om aan die kant van die eilande te wees[Notas 47].

Image143.jpg
Op 6 September sien ons ‘n skip aanlê noordoos-ten-oose van ons, en sien dit die ganse agtermiddag, en nog ‘n paar dae daarna. Ook neem ons waar hier ‘n paar dae aaneen baie Steen-Kroos, waarskynlik van die Eilande[Notas 47], drywe, en ook groot voëls, soos ganse, wit van lyf en swart van groot vlekke, en met geel bekke rondom die skip vlieg.
Image144.jpg
Op 7 September sterf die vyfde, synde N Schaap[Notas 48], en die eerste soldaat[Notas 49], wat ons op die reis verloor.
Image145.jpg
Intussen begin ons bemanning daagliks te verswak, en baie deur die onophoudelike gepomp met die neus in die kooi val.

Op 8 en 10 September[Notas 50] sien ons die skip weer, en maak ons gereed om hom aan te vat, synde ons toe baie goed in staat om hom af te wag, maar, soos dit vir ons uitgewerk het, sien ons, dat hy ons makker Rynenburg was.

Dit was 'n wonder. Want al was ons nou in staat om hom, wat die voorbereiding betref, af te wag, sou dit egter met ons, waaronder daar weinig fris mense was, baie sleg, as dit gebeur het, uitgekom het; maar ons het gehoop (voordat ons deeglik ondersoek word) dat ons party sou staande bly. Sien vandag ook, die eerste keer in 14 dae, die son helder.

Image147.jpg
Ons hoor op 11 September van hom, dat hy 3 dooies en 16 siekes het, en ook die kaptein is swak, en Sr. De Graafhet baie sterk skeurbuik, sodat al sy tande los was. Ons stel vas, dat dit ook dieselfde skip was wat ons onder die ewenaar gesien het.

Hulle koers, en aanmerkings was meestal sielfde met die van ons s’n, en ons verskil slegs 20 minute in lengte.

Image148.jpg
Op 12 September sien ons ‘n baie vreemde groot voël, met ‘n stert soos ‘n arend, lewerkleurige vere, en ook baie Kaapse duifies wat rondom ons skip hier en daar vlieg, en dan meteens in die see dryf. Daar was ook 2 Noord-Kapers hier; en op 13 September verloor ons weer 'n matroos, synde die sesde dooie[Notas 51]; die wind het noord en Noord-ten-weste, en die koers oosnoordoos en oos-ten-noorde, ook oos.
Image149.jpg
Op 14 September bereik ons op die breedte van 35 grade en 50 minute, kry meer warmte, het die lengte van 20 grade[Notas 52], synde toe nog wel 250 myl (gevolglik tevore baie misgis) van die Kaap.

Ons kry vandag ook ‘n oggendpeiling noordoosterlik, en steek toe ‘n tou in die anker; sien hier baie Vin-visse, en Noord-Kapers, en swart voëls, en meer andere.

Image150.jpg
Op 15 September kry on weer ‘n oggendpeiling en die eerste noordwestelike. Tot dusvêr het ons met die Rynenburg saam geseil; maar laat hom, aangesien hy ons te veel hinder, op 16 September vaar. Ook verloor ons intussen nog ‘n man, wat afgesterf was.

Die 17de snags kry ons swaar weerlig, hael, en 'n swaar heftige windvlaag wat met reën geëindig het.

Image152.jpg
Dus seil ons nog ‘n paar dae tot die 23ste, wanneer iemand Land roep van bo op die mas, maar dit was as te ware wolke, wat weggedryf het.

Dat dit egter nie onmoontlik was om land te sien nie, blyk dit daagliks aan ons, wanneer ons baie Trombas of Trompetten, en opdrifsels sien wat van die kus drywe. Hier sien ons voëls van allerlei kleure, en kry ook deur ‘n vreeslike noordooste wind hier swaar deinings en sterk reenvlaë, sien daagliks nog al ons metgeselle, die Kaapse bont duifies, wat wel 300 myl wes van die Kaap al te voorskyn kom, en wat ons wel 6 tot 700 myl ooswaarts sal volg.

Image154.jpg
Op die 25ste sien ons ‘n seehond of rob, ook kry ons ‘n oggend peiling van 10 grade en 52 minute.

Op dieselfde dag verloor ons twee matrose[Notas 53]en ons timmerman, Pieter Michielszen, wat ons tiende dood is, wat op 34 grade was. Op die 26ste September, sien ek in die sewende glas, terwyl ek geskeer word, allereerste land, wat meer andere, ‘n half uur daarna bevestig. Op die 27ste September kry ‘n pragtige oggend peiling van 8 grade en 49 minute noordwestelike afwyking, het gryser see, en goeie vooruitgang, sien hier baie tuna.

Op die 28 September was die Kaptein se berekeninge uit, met so 50 tot 60 myl meer, as die van die stuurmanne, kry na die middag onstuimige weer, om welke rede ons, nou al oor land seil, dit in die nag moes laat dryf.
Image156.jpg
Op 29 September roep ons derde meester die oggend land, wat, na hom, baie gesien het, wat na bo teen die mas opgeklim het. Ons het ook, soos een of twee dae voor, baie Mallagaazen, voëls, gesien wat naby aan die land bly.

Ons bootsman[Notas 54], is oorlede, toe ons nog net een en een halwe myl van die Leeuwenberg was. Daardie oggend was dit die oggend so teen 6 uur in die Suide so koud, so as ons na die Land van die Kaap, omtrent nog 16 myl weg af seil, dat my vingers, soos in die winter in Holland, vries, maar dit hou op toe, ons omtrent een myl van die kus af was. Baie van ons het nou die Land wel gesien; maar geen van hulle wis reg te sê, watter Land dit was.

Image157.jpg
Eindelik was die Opper-Stuurman van oordeel, dat ons die Land van Saldanha baai sien, en sou ons daar verder oostelik voortgeseil het, sou ons sekerlik die Kaap verby geseil het, wat ‘n ellendige reis vir ons met siek bemanning, en met een of twee leggers water, wat ons nog gehad het, gegee sou het.
Image158.jpg
Nadat ek die Land wel deeglik bekyk het, sien ek dat dit die Tafelberg, die Leeuwen-kop en die Windberg was, en dat ek die alles baie klaar in hulle strekkings ligging sien, waar teen die Opper-Stuurman driftig kapsie maak, maar om nie langer te talm nie (aangesien ons hele welvaart afhang), gaan ek na die Kaptein, wat in sy kajuit styf van die skeurbuik lê, en smeek hom om al sy kragte in te span, om dadelik na die half voordek te kom, en ons in ‘n saak van soveel belang vir almal, en vir hom ook, te besleg.

Hy kom aan op hande en voete (aangesien hy nie kon loop nie) gekruip, sien die land, en stem dadelik saam met wat ek gesê het, sê, dat sou ons so voortgeseil het, ons die Kaap verby sou geloop het. Daarop word dadelik direk na die kus geseil, alhoewel ons die wind toe heelwat sterker het, en ons het heelwat baie moeite, eers ons saans teen half 8 uur, nog op dieselfde dag, met 14 dooies, met 60 siekes, op die rede aankom.

Op 30 September 1705 kom Rijnenburg onder aaan Robbeneiland op anker. Op 30 september 1705 kom die Rijnenburg onder aan Robbeneiland op anker.
Wij verstonden hier, dat schipper de Vos, nevens de adsistent ’s Gravezande met zijn schip »Wassenaar” den 11den dito, Schaft met » Brandenburg” den 12 dito, Cornelis Overraad met »IJsselmonde” (waarop van der Graaf, van Dordrecht, onder koopman was) den 28mn, en Frans van Sonsbeek met» Abbekerk” den 29mn mede hier Op de reede gekomen waren. Ons verstaan hier, dat skipper de Vos, as die assistent van ’s Gravezande met sy skip Wassenaar die 11de September, Schaft met Brandenburg die 12de September, Corenelis Overraad met Ijsselmonde (waarop van der Graaf, van Dordrecht, onder koopman was) die 28ste, en Frans van Sonsbeek met Abbekerk die 28ste hier op die rede aangekom het.
Op dien laatsten bodem was een Sr. Verbrugge en de

vaandrig N. Marssijs.

Op die laaste skip was 'n Sr. Verbrugge en die vaandrig N. Marssijs.
Den eersten October ging de adsistent van » Abbeker ”, N. van der Burg, op »Brandenburg”, en de onderkoopman , N. van der Berg, van » Brandenburg” met zijne vrouw en kinderen weder ‘op » Abbekerk" naar Batavia over; en daarop kwam » Rijnenburg” den 2 dito op de reede, op welken dag»Wassenaar” en »Vrij burg” naar Batavia vertrokken, van welken laatsten bodem wij verstonden, dat de schipper, de Heer Timmerman, en de onderkoopman, Emond Buyk, nog zeer wel voeren
Vermits onze schipper niet in staat was, aan land te gaan, ging ik met den opperstuurman en met den seur, aan land; alwaar ons de Heer Willem Adriaan van der Stel, landvoogd alhier, zeer minnelijk verwelkomde
Ondertusschen was het schip »Belvliet” van Enkhuizen (waarop Antoni Chef schipper, en waarop de vrijman, N. van Koulster, was) nog niet; doch »Driebergen” (waarop N.Palesteyn schipper, en Alexander Hendrik Scholten adsistent was) mede hier aangeland, gelijk » Brandenburg” den 9den dito van hier naar Ceylon vertrok.
Ik bevond de Kaap, sedert mijn laatste aanwezen, Ao. 1695,wonderlijk in de huizen en gebouwen veranderd, alzoo de fiscaal independent, de Heer Blezius‚hier een, en de Heer Huzing hier twee schoone huizen, geheel op zijn Amsterdamsch, met royale onderwoningen, gebouwd hadden, waarbij de vorige huizen van Koopman, en anderen, nu maar gemeene gebouwen waren
Ook bevond ik den conpagnies-tuin zeer fraai,waarin ik nu en dan mijn vermaak ging nemen.
Ik zag hier de plaats, die de Heer Bek bevorens gehad, en nu aan kapitein van der Lid overgelaten en verkocht had. Zij was Koelenhof genaamd; en wij werden daar door den Heer en Juffr. van der Lid zeer ordentelijk onthaald; doch in de plaats zelve had ik geen welgevallen
Wij bleven eenige dagen op Stellenbosch, waar ik Juffr.

Bek aan haren heer broeder, predikant alhier, overgaf; doch kon wel zien, dat haar alles hier nu, alzoo haar broeder stond te trouwen met de dochter van den Heer Elsevier, opper koopman en tweede, geheel en al tegenstond, en hoewel ik haar mijn huis en verder aanbood met mij mede naar Batavia te nemen, sloeg zij dit zeer edelmoedig af, in hope, dat de zaken zich beter, dan zij dacht, schikken mochten

Ook onthaalde mij de Heer Kalden 8 dagen op zijne buiten plaats, Sandvliet genaamd, waarvan ik elders breeder spreke. Ik predikte voor Zijn Eerw. eenige malen hier.
Het weerlicht wel, maar bliksemt en dondert er zelden, en als de Hottentotten dit laatste hooren, dan zeggen zij, dat de groote Kapitein moeske of kwaad is.
Den 14en October onthaalde ons de oude heer van der Stel op Constantia, alzoo ZEd. toen 61 jaren oud geworden was, zeer heerlijk, alwaar een gezelschap van wel 40 à 50 menschen was.
Den 25sten dito daagde » Belvliet” met 72 zieken en 25 dooden op, en kwam nog dienzelfden dag op de reede, gelijk mede 2 Engelsche schepen, »de Marne”, waarop Samuel Goedman kapitein was, en »de Holland,” uit Surate, hier ten anker kwamen.
Den 31sten dito vertrokken » Yselmonde” en » Abbekerk” naar Batavia, en den eersten November ging ik met den Ed. heer landvoogd van der Stel ’s avonds te 6 ure met eene koets met zes paarden (waarvan elders breeder spreke) naar zijne woning in Hottentotsch Holland, en wij kwamen er, na nog eens van paarden verwisseld, en onderweg wat gegeten te hebben, 's nachts te 12 ure
Ik zag dit schoon Vergelegen met veel verwondering, alzoo het in allen deele zeer fraai aangelegd was, bleef er den ganschen Maandag, en wij vertrokken dienzelven avond weer van daar naar ’t kasteel, zonder iets kwaads te ontmoeten; doch ik had wel gewenscht, dat ik ’t land onderweg bij dag eens mocht gezien hebben, dat nu niet wezen kon, alzoo ons vertrek aanstaande was, dat wij eerst dachten daags er aan te zullen volgen; doch het leed nog tot den 7 dito, eer wij van hier met een stijven zuidoostenwind de baai uitzeilden; ook was hier den 3den dito nog een Engelsch scheepje op de reede gekomen.
Zeer minnelijk was ik ook door den Heer Elzevier, en meer andere vrienden (die mij en mijne beminden alle beleefdheid en vriendschap bewezen) onthaald
Het getal der dooden, eer wij van hier vertrokken, was van 18 man, en wij verzeilden van hier met 197 zielen, achter latende onzen opperwondheeler Warning, vermits hij, zooals hij naar boord gaan, en in eene schuit stappen wilde, zijnen

arm brak

Notas[wysig]

  1. 1,0 1,1 Die skip se gestandaardiseerde naam is Hof van Ilpendam volgens Dutch-Asiatic Shipping in the Seventeenth and Eighteenth Centuries deur J.R. Bruijn, F.S. Gaastra en I. Schöffer (Den Haag 1979-1987)
  2. Volgens die Hof van Ilpendam se soldyboek was dit beman met 117 matrose en 86 soldate, en daar was 19 passasiers aan boord d.w.s. 222 in totaal. Nationaal Archief, Den Haag, Verenigde Oostindische Compagnie, nummer toegang 1.04.02, inventarisnummer 5549, Hof van Ilpendam: Grootboek en journaal 1705-1705. (VERKORT: NL-HaNA, VOC, 1.04.02, inv.nr. 5549)
  3. Aletta Bek[1] was ook ‘n digteres en een van haar bundels is gepubliseer. Sy het egter geen gedigte geskryf oor die reis na die Kaap nie.
  4. Haar broer op Stellenbosch was Ds. Hendrik Bek
  5. Sandbanke in die Noordsee langs die kus van Nederland, België en Frankryk
  6. Volgens die skip se soldyboek was die Derde-Waak se naam Ulrich Tiglaar. (NL-HaNA, VOC, 1.04.02, inv.nr. 5549)
  7. Taiwan vandag
  8. Conxinja was 'n seerower
  9. Volgens Huygens se databasis The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595-1795 het net 7 Oos-Indiese skepe op 10 Mei vertrek van Texel naamlik die Abbekerk, Belvliet, Brandenburg, Driebergen, Hof van Ilpendam, Rijnenburg en Vrijburg. Twee ander het egter vertrek van Goeree op 20 Mei en later by die vloot aangesluit naamlik die Ysselmonde en Wassenaar.
  10. 't Land verwys na Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden[2]
  11. 3 Duitse myl is 12 seemyle sien Afstand
  12. Die kerktoring van s’ Gravezande[3] was 90 meter hoog. Dit het egter in die vroeë 1800’s ineengestort en ‘n groot deel van die kerk verwoes.
  13. Die peiling van suidwes ten suide is foutief aangesien dit in die rigting van die oop see sou wees van hulle ligging af. Ek reken dit behoort suidoos ten ooste gewees het.
  14. Tyd aan boord is gehou met ‘n uurglas, oftewel ‘n halfuurglas. Een glas was ‘n periode van 30 minute. Die hondewag was van 24:00 to 04:00, dus die tweede glas van die hondewaak is van 00:30 tot 01:00. Sien Wagtye
  15. Tyd aan boord is gehou met ‘n uurglas, oftewel ‘n halfuurglas. Een glas was ‘n periode van 30 minute. Die eerste wag was van 20:00 to 24:00, dus die sewende glas van die eerste wag is van 23:30 tot 24:00. Sien Wagtye
  16. Die dagwaak was van 04:00 to 08:00, dus die sewende glas van die dagwaak is van 07:00 tot 07:30. Sien Wagtye
  17. Vadem: lengtemaat, 6 voet of 66 duim of circa 1,69 meter
  18. Die dag-wag was van 04:00 to 08:00, dus die tweede glas van die dagwaak is van 04:30 tot 05:00. Sien Wagtye
  19. Valentyn noem dit Engelands Voor-Noordland. Op die kaart word dit aangedui as N. Forland met 'n vuurtoring. Vandag is daar 'n ligtoring genaamd North Foreland Lighthouse wat ek aanvaar op dieselfde ligging is[4]
  20. Op die kaart word dit aangedui as de Hoofden by die oostelike ingang van die Engelse kanaal tussen Dover en Calais. Dit het skynbaar aanvanklik verwys na die wit kranse by Dover
  21. Die voormiddagwag was van 08:00 to 12:00. Sien Wagtye
  22. Bevezier staan in Engels bekend as Beachy Head. Op die kaart word daar 7 kenmerkende kranse aangedui. Daar is vandag 'n ligtoring.[5]
    Bevezier met die kenmerkende kranse wat gedien het as 'n landmerk in die seilinstrukies

  23. In Engels is die Sorlings vandag die Isles of Scilly[6]
  24. Isle of Wight
  25. Op die kaart is dit Goud Start. In Engels is dit bekend as Start Point. Die vuurtoring van destyds word verder teen die kus op aangedui op die kaart van waar vandag se ligtoring geleë is
    Hoek van Goudstaart

  26. 'n Halwe storm is 'n hewige wind van minder krag as 'n storm [7]
  27. 27,0 27,1 27,2 Europese Stormswael (hydrobates pelagicus)[8]
  28. Vandag die Berlenga Grande eiland[9]
  29. Die skip Ysselmonde van die Kamer Rotterdam
  30. Die skip Wassenaar van die Kamer Delft
  31. Waarskynlik van die tuna familie
  32. Tipe meeu. Selfde as Schaarbekken [10]
  33. [11]
  34. Ballas
  35. 35,0 35,1 Afr. langvin tuna Eng. longfin tuna (Thunnus alalunga)[12]
  36. 30 minute
  37. Noordwestelik is foutief. Op die kaart hieronder is die isogeen vir 5 grade noorwestelike deklinasie in 1705 aangedui in geel[13], en die rooi teiken wys waar die 6 grade suid breedtegraad kruis. Dit is 'n 1000 seemyl van waar hulle die ewenaar gekruis het en weliswaar in 6 dae wat impliseer dat hulle 166 seemyl per dag geseil het – reg windop. Dit is onmoontlik. 5 grade noordoostering is ook nie logies nie want dit sal op land wees in Brazil. Valentyn noem verdere in die joernaal dat hulle eers op 15 September die eerste keer 'n noordwestelike afwyking aanteken. Ek het aanvaar dat die breedtegraad (wat akkuraat en betroubaar vasgestel kon word) reg is, en ek het hul posisie op die kaart gebasseer op die mees waarskynlikse roete. Die MD hier is so 2 tot 3 grade noordoosterlik.
    MagnetieseDeklinasie1705.jpg

  38. Die Abrolhos Archipelago is 'n klein groepie eilande en riwwe geleë aan die ooskus van Brazil. As Valentyn verwys na "ontrent 45 mylen boven de Abrolhos" beteken dit 45 myl noord van die breedtegraad van die Abrolhos. Aangesien hy ook noem dat hulle heelwat verder oos was as wat hulle gedink het, het ek hulle posisie op die kaart reg bo die Abrolhos gesit.
  39. Abbo de Vries is foutief. Dit was Obbi Reijndertsz volgens die skeepssoldyboek. Daar was nie ‘n Abbo de Vries aan boord nie. NL-HaNA, VOC, 1.04.02, inv.nr. 5549
  40. Die Eiland Ascension aangedui op die VOC kaarte het nie werklik bestaan nie. Dit was inderwaarheid Ilha da Trindade. Let op die ooreenkoms tussen die eilande op die kaart hier onder. Dié fout was onder andere aangehelp deur die onvermoëe om lengtegraad akkuraat te kon vastel, en het vir baie dekades op die kaarte verskyn. [14]
    Ilha da Trindade.jpg

  41. Walvis. Eng. Southern Right Whale. Afr. Suidelike Noorkapper (Eubalaena australis)[15]
  42. Jacob Slot is die oorledene volgens die skeepssoldyboek. NL-HaNA, VOC, 1.04.02, inv.nr. 5549
  43. 43,0 43,1 Seeduifstormvoël (Daption capensis)
  44. Marszeil: zeil, onmiddellijk boven de benedenof onderzeilen, dus het tweede van onder af. Het grootmarszeil is dat zeil aan de grote mast, het voormarszeil hetzelfde aan de fokke*mast
  45. Afr. Noordse Stormvoël, Eng. Northern Fulmar (Fulmarus glacialis)
  46. Jan Pietersz: Gorter, 'n matroos volgens die skeepsoldyboek
  47. 47,0 47,1 In alle waarskynlikheid Tristan da Cunha[16]
  48. Eduard Schaap volgens die skeep soldyboek. NL-HaNA, VOC, 1.04.02, inv.nr. 5549
  49. Die eerste soldaat wat gesterf het was Sijmon Veuten maar eers of 24 September volgens die skeepssoldyboek
  50. Op 9 September sterf Roelof Swaan, 'n matroos, maar dog nie deur Valentyn vermeld nie
  51. Hans Mourits is oorlede volgens die skeepssoldyboek. NL-HaNA, VOC, 1.04.02, inv.nr. 5549
  52. Lengtegraad van 20 grade impliseer 3.36 grade oos van GMT. Dit klop egter nie. Vir ‘n noordoostelike MD moes hulle wes van 4° 36” wes gewees het, waar die 0° isogeen van 1705 die breedtgraad van 35 grade en 50 minute kruis. MD noordoos MD: 0° by Lentegraad 4° 36”wes (-4.493). een noontlikheid is dat die lengtegraad nie verwys na die 0° meridiaan deur Tenerife nie
  53. Volgens die skeepssoldyboek sterf Sijmon Veuten, 'n soldaat op 24 September. Jan Leendertsz: Heckenplanck, 'n bosschieter, sterf op 25 September
  54. Pieter Dirsksz volgens die skeepssoldyboek. Nog drie sterftes word hierdie dag aangeteken naamlik Barent Janssen 'n konstabel, Jochem Pestroop 'n matroos, en Jan de Roos 'n soldaat